Bağışıklık sistemi

Bağışıklık sistemi, sinir sistemi ve ruhsal sistemler arasında hiç durmaksızın süren bir iletişim söz konusudur. Gözle görülmeyen bu iletişim son derece zengin bir iletişimdir. Burada söz ettiğimiz zenginlik niceliksel açıdan değil aynı zamanda yaşamsal açıdan da büyük öneme sahiptir.

Bu iletişim sayesinde sözü geçen sistemler arasında sayısız alış veriş ve etkileşim gerçekleşmektedir. Bu alışveriş ve etkileşim bağışıklık sistemi ve beyin arasındaki temel bağlantılar sayesinde olmaktadır. Biz biyolojik düzeyde kurulmuş bu eşsiz temel bağlantılara iletişim-etkileşim eksenleri diyoruz. Bu eksenler canlı organizmalar olan bizlerin varoluşunu belirleyen özgün biyolojik devinimleri ve olayları etrafında var eder. Örneğin cinselliği ve strese cevabı bu eksenler belirler ve ayarlar. Hayatta belkide insan türü olarak var oluşumuzu garantileyen canlılığımızın iki temel aktivitesi strese cevap ve cinsel davranışlardır. Hipotalamik hipofizer adrenal ve gonadal eksenler bu iki aktiviteden sorumlu eksenlerdir. Bu eksenlere ek olarak bir başka yapıdan söz edebiliriz. Bu yapı otonom sinir sistemidir. HHA ekseni ve otonom sinir sistemi psikolojik değişkenlerin, örneğin duygular ve streslerin, bağışıklık sistemine etkilerini ve bedenin hastalıklara direncini düzenlerler. Bağışıklık sistemi ise patojenlerle karşılaşıldığında duyu organı gibi davranır; patojenlerle ortaya çıkan aktivasyon beyni alarma geçirir. Bugünkü bilgilerimize göre beyin ve bağışıklık sistemi arasındaki bu iletişim sitokinler sayesinde gerçekleşir. Sitokinler pekçok biyolojik aktiviteyi içeren bağışıklık cevabını orkestra gibi yöneten peptidlerdir. Bağışıklığın uyarılması ile örneğin interlökinler ve interferonlar hem periferde hem de beyinde üretilmeye başlar. Sitokinler özgül reseptörler sayesinde nöral, nöroendokrin ve davranışsal işlevleri etkileyebilme potansiyeline sahiptirler. Örneğin ateşin yanısıra HHA eksenindeki aktiviteyle ilgili hormonal cevaplar ve birtakım davranışsal değişiklikleri ortaya çıkarırlar. Fizik bir hastalığa sahip olan bir insan depresif bir mizaç, anoreksi, kilo kaybı uyku bozukluğu, yorgunluk, motor retardasyon, ilgi kaybı, bilişsel yetilerde bozulma gibi belirtiler gösterebilir. Enfeksiyonların akut dönemindeki bu davranışsal belirtiler topluca “hastalık davranışı” (sickness behaviour) olarak adlandırılır. Hastalık davranışı hastalık süreciyle ilgili veya ateşe eşlik eden belirtiler gurubu değil adaptif bir cevaptır. Bununla birlikte kronik infeksiyon durumlarında veya kronik tıbbi bir durum esnasında ağırlaşan-yoğunlaşan immün cevapla birlikte “hastalık davranışı” depresyona dönüşebilir. Hastalığa bağlı olarak ortaya çıkmış bu depresyon da tekrar yüksek düzeyde strese neden olur, fizik belirtileri daha karmaşık hale getirir ve kompliansı bozar. Biz bu bölümde genel medikal hastalıklara bağlı sitokinlerin aracılık ettiği depresyona, antidepresan tedavilerin mekanizmalarına değineceğiz.

FİZİK HASTALIK VE DEPRESE DUYGUDURUM

Depresyon tıbbi durumların veya medikal hastalıkların can sıkıcı partneridir. Fizik hastalığı olan vakalarda yaygınlığı %5 den %40’ı aşan oranlara kadar değişmektedir. Bununla birlikte depresyon bir fizik hastalıktan dolayı tedavi altına alınan hastalarda genellikle gözden kaçmaktadır. Fizik hastalıklarda tespit edilen depresyon “genel medikal bir duruma bağlı depresyon” tanısı ile adlandırılmaktadır. Böyle bir tanı ancak genel medikal bir durumun varlığında ve saptanan depresyonun bu medikal durum ile ilgisinin fizyolojik mekanizmalarla açıklanabilir olduğunda konmalıdır. Yapılan çalışmalar bu mekanizmaların genellikle bağışıklık sistemini ilgilendirdiğini göstermektedir. Bu tanı için depresyonun hastalığa, ağrıya, düşkünlüğe bir reaksiyon değil immün sistemin aktivasyonuna doğrudan bağlı olması gerekmektedir. 1. Ader R, Cohen N, Felten D. Psychoneuroimmunology: interactions between the nervous systemand the immune system. Lancet 1995;345: 99-103.2. Maier SF, Watkins LW. Implications of immune-to-brain communication for sickness and pain.Proc Natl Acad Sci U S A 1999; 96: 7710-7713.3. Dantzer R, Aubert A, Bluthe RM, et al. Mechanisms of the effects of cytokines. In: Dantzer R,Wollman EE, Yirmiya R, eds. Cytokines, Stress and Depression. New York: KluwerAcademic/Plenum Publishers; 1999: 83-106.4. Yirmiya R. Behavioral and psychological effects of immune activation: implications for"depression due to a general medical condition." Curr Opin Psychiatry 1997; 10: 470-476.